|
Powstanie kościoła i klasztoru oo.Bernardynów w Leżajsku
poprzedziły nadzwyczajne wydarzenia. Teksty źródłowe konwentu leżajskich Bernardynów
opisują historię Tomasza Michałka z pobliskiej Giedlarowej, pracownika jednego z
leżajskich browarów, który w 1590r. oświadczył wobec miejscowego duchowieństwa i
władz miasta, że w obrębie dzisiejszej Bazyliki, na pniu drzewa ściętego w gąszczu
leśnym, objawiła mu się Matka Boża ze św. Józefem (patrz obrazek).
Bogurodzica powiedziała doń: "Nietrwóż się Michałku, tu Boga swego,
a Syna mego chwałę, i pomoc moją poznacie. Tom sobie miejsce obrała, abym na nim ludzi
ratowała, i przed Synaczkiem zastępowała. Idźże tedy do starszego, co jest dozorcą
tego miasta, powiedz mu, iż Syna mojego jest ta wola: aby imieniem moim kościół mi tu
zbudowali, w którym by ludzie modląc się, mogli otrzymać przeze mnie to, czego by
potrzebowali".
Treść objawień przedstawiona
miejscowemu proboszczowi i przełożonemu klasztoru leżajskich Bożogrobców w jednej
osobie ks. Wojciechowi Wyszogradowi, naraziła Tomasza
Michałka na podejrzenia o herezję i stała się przyczyną jego uwięzienia. Piwowar
był torturowany. Po wyjściu na wolność przyczynił się do wystawienia w lesie Bożej
Męki, tj. osadzonego na drzewcu krucyfiksu. Do znaczonego w ten sposób miejs
a pielgrzymować zaczęli ludzie z różnych, nierzadko odległych,
zakątków kraju i Rusi, doznając w borze leżajskim najrozmaitszych łask. W celu
położenia kresu kultowi, opartemu na nie sprawdzonych jeszcze przesłankach, Wyszograd
zarządził podpalenie Bożej Męki. Rozpętany na oczach pielgrzymów ogień nie strawił
jednak krucyfiksu. Odtąd, uznawany za cudowny, stał się przedmiotem wielkiego kultu. Z
zasem został on umieszczony w przeszklonej kapliczce za głównym ołtarzem Bazyliki,
gdzie pozostaje do dziś.
W 1592 r., na terenie boru leżajskiego powstała drewniana kaplica
p.w. św. Anny. W 1594 r. z ofiarności mieszczan i nawróconego z luteranizmu dzierżawcy
leżajskiego Kacpra Głuchowskiego, przy poparciu przełożonego Bożogrobców ks.Jana
Teologa, a także szlachcica Rzeszotarskiego, wzniesiono tam drewniany kościół
Zwiastowania NMP oraz świętych Jana Chrzciciela, Wawrzyńca, Sebastiana i Małgorzaty.
Posiadał on trzy ołtarze. Na jednym z nich wystawiono wizerunek św. Anny, na drugim
Bożą Mękę, trzeci ozdobiono obrazem Madonny z Dzieciątkiem, pędzla ks. Erazma z
klasztoru leżajskich Bożogrobców.
W 1608 r. przybyli do Leżajska bernardyni, sprowadzeni z Przeworska
za przyczyną biskupa przemyskiego Macieja Pstrokońskiego. W 1610 r. staraniem
zakonników wybudowany został pierwszy murowany kościół. Obecną, monumentalną
świątynię wzniesiono w latach 1618-1628 z fundacji marszałka wielkiego koronnego
Łukasza z Bnina Opalińskiego i jego żony Anny z Pileckich Opalińskiej. Motywem
fundacji miała być wdzięczność za odniesione w 1610 r. zwycięstwo nad rezydującym w
Łańcucie rotmistrzem królewskim i starostą żygwulskim Stanisławem Stadnickim, zwanym
z powodu dokonywanych gwałtów i profanacji "diabłem łańcuckim". Budową
kierował architekt włoskiego pochodzenia Antonio Pellaccini przy współpracy Szymona
Sarockiego.
Legenda głosi, że w znalezieniu odpowiedniej lokalizacji i planu
świątyni pomogły kępki rumianku, które pewnego dnia o świcie zauważono w lesie.
Zjawisko nieoczekiwanego pojawienia się kwiatów tego typu, w takim miejscu miano
odczytać jako cud, a objęty harmonijnie prezentującymi się grządkami teren uznać za
miejsce przyszłego kościoła.
Wczesnobarokowe wyposażenie wnętrz przeznaczonych do kultu i
klasztoru wykonali w swym warsztacie sami bernardyni. Konsekracji kościoła dokonał w
1630 r. biskup przemyski Adam Nowodworski. W 1657 r. zniszczył ją częściowo pożar,
wywołany najazdem na Leżajsk wojsk węgierskich Jerzego II Rakoczego. W 1670 r. uległa
zniszczeniu część pierwotnych manierystycznych dekoracji sklepień kościoła. Na
ich miejscu w 2 poł. XVIII w. powstały malowidła, wykonane
przez lwowskich freskantów: Wojtanowskiego, Kłossowskiego, Macieja i Mateusza
Millerów oraz Stanisława Stroińskiego. W związku z
planowaną na 1752 r. koronacją łaskami słynącego obrazu Matki Bożej zakonnicy
przeprowadzili wiele inwestycji. Powstały wówczas nastawy ołtarzy bocznych. Wtedy też
prawdopodobnie nastąpiło przesunięcie ołtarza głównego z zachodniej krawędzi chóru
zakonnego pod ścianę absydy. W latach 1891-96
przeprowadzono gruntowną konserwację świątyni. W latach 1915-17 konwent
leżajski stanowił fortecę wojsk austriackich i cel ostrzału
rosyjskiego. Powstałe w tym okresie zniszczenia
wojenne usunięto dopiero w 1932 r.
W 1928 r., w odpowiedzi na prośbę biskupów przemyskich, władz
zakonnych i miejscowej ludności, papież Pius XI dekretem z dnia 10 lipca tego roku
podniósł Kościół Ojców Bernardynów w Leżajsku do godności Bazyliki Mniejszej.
Fakt ten miał duże znaczenie dla dalszego rozwoju ośrodka. Od początku swego istnienia
do dziś jest ważnym centrum życia religijnego
Polski południowo-wschodniej, budzi zainteresowanie pielgrzymów z różnych dzielnic
Polski i różnych stron świata.
Rokrocznie odbywają się tu tradycyjne odpusty,
gromadzące ogromne rzesze wiernych.
W 1990 r, sanktuarium przeżywało dziewięciomiesięczną nowennę przed jubileuszem
400-lecia "obecności Matki Bożej" na ziemi leżajskiej. Integralną częścią
obchodów jubileuszowych była peregrynacją kopii łaskami słynącego obrazu Matki
Bożej Leżajskiej (Pocieszenia) w pobliskich parafiach i rodzinach.
Bazylika leżajska i tutejsze Muzeum Prowincji Ojców Bernardynów uczęszczane są także
poza okresami odpustów. W ciągu roku odwiedza to miejsce przeszło 250 000 turystów i pielgrzymów z
kraju i zagranicy, przybywających do Leżajska indywidualnie
bądź w grupach.
We wnętrzu Bazyliki organizowane są rokrocznie koncerty w ramach Festiwali Muzyki w
Łańcucie, od 1992 roku w sezonie letnim również w ramach Międzynarodowych Festiwali
Muzyki Organowej i Kameralnej. Przybywają tu
gościnnie zespoły muzyczne, orkiestry, chóry i wirtuozi z różnych miejsc kraju i
świata, wykonując utwory wielkich kompozytorów, a
odwiedzający Leżajsk turyści wysłuchują recitali wykonywanych na zabytkowych organach. Dzięki
tym imprezom miejsce to pełni także rolę ważnego ośrodka kulturalnego, którym
interesują się rozmaite centra kultury europejskiej.
Bazylika Zwiastowania NMP i klasztor bernardynów w Leżajsku są jednym z najcenniejszych zabytków architektury kościelnej z pogranicza
renesansu i baroku. Stanowiące drugie co do
wielkości bernardyńskie sanktuarium maryjne. Wnętrze bazyliki leżajskiej
wypełnia 19 ołtarzy bocznych, powstałych na
przestrzeni XVII-XVIII w. Dają one przegląd artystycznie bogatej twórczości
snycerskiej. Wśród obrazów ołtarzowych, poświęconych świętym polskim i męczennikom, na szczególną uwagę zasługują obrazy wykonane przez dwóch
siedemnastowiecznych malarzy bernardyńskich: Franciszka
Lekszyckiego (+1668) i Szymona Hermanowicza (+1668). Szczególnie
cenny jest obraz Zwiastowania NMP w ołtarzu głównym, wykonany przez Lekszyckiego, i
obraz "Renesansowa Madonna" Hermanowicza, według grafiki Albrechta Dürera, znajdujący się
w zakrystii (1. poł. XVII w.). Splendoru bazylice leżajskiej dodają stalle,
wykonane w latach 1642-1648. Ich autorstwo przypisuje się Pawłowi z Bydgoszczy (+1643),
a wśród ich budowniczych źródła wymieniają dwóch braci zakonnych: Samuela
z Warszawy i Hilarego z Poznania. W ostatnich latach stalle gruntownie
odrestaurowano.
|
